◉ KẾT THÚC ĐAU KHỔ
Để chấm dứt đau khổ, trí tuệ phải được hoàn thiện đến viên mãn. Đối tượng của trí tuệ vipassana là quy luật tự nhiên. Khi trí tuệ vipassana hoàn thiện, trí tuệ đạo quả xuất hiện trong tâm. Đối tượng của tâm này là nibbana. Đó là sự kết thúc của đau khổ. Chỉ có trí tuệ mới có thể chấm dứt đau khổ vì tâm và đối tượng phải tương hợp. Khi trí tuệ chưa đầy đủ, tâm tiếp nhận các đối tượng paramatha (nama-rupa). Chỉ khi trí tuệ minh sát phát triển đến mức hoàn thiện và chuyển sang trí tuệ đạo quả (magga phala) thì nó mới lấy Niết Bàn làm đối tượng. Niết Bàn có nghĩa là chấm dứt khổ đau.
Tại sao tâm lại đau khổ? Tại sao tâm lại mê lầm? Tâm trí mê lầm hoạt động như thế nào? Bạn cần biết đặc tính của các trạng thái tinh thần và bản chất danh sắc, chỉ khi đó mới hiểu được vô thường, khổ và vô ngã một cách sâu sắc.
Đầu tiên, bạn cần học cách thực hành đúng. Bản thân điều đó đã là một loại hiểu biết. Khi bạn áp dụng thông tin đó vào thực hành một cách chính xác, thì bạn sẽ trở nên khéo léo hơn trong việc thực hành và sự hiểu biết sâu sắc hơn có thể nảy sinh. Đó là lý do tại sao điều quan trọng hơn là bạn phải học cách thực hành đúng cách trong một khóa tu. Vậy là đủ rồi.
◉ TRÍ TUỆ BIẾT PHẢI LÀM GÌ
Một họa sĩ giàu kinh nghiệm nói với Sayadaw rằng khi cô ấy muốn vẽ một thứ gì đó và cô ấy bắt đầu thực hiện tác phẩm của mình, thì kết quả không được như ý. Nhưng khi cô ấy không nghĩ về những gì mình muốn và chỉ vẽ, nó luôn trở nên hoàn hảo.
Bạn đã có kỹ năng rồi; tâm của bạn biết phải làm gì. Điều cản trở là phiền não (đặc biệt là tham lam và sợ hãi). Vì vậy, khi bạn xóa sạch phiền não, trí tuệ đã có sẵn ở đó. Tất cả chỉ có vậy thôi.
Đầu óc bạn đã biết vẽ rồi, nhưng khi lòng tham vào mong muốn vẽ theo một cách nhất định thì vẽ ra không được vì lòng tham đã cản đường. Vì vậy, bạn chỉ cần quan tâm đến phiền não của mình và trí tuệ sẽ biết phải làm gì.
◉ CÀNG GIÀ CÀNG TRÍ TUỆ
Một hành giả lớn tuổi hơn kể lại việc thực hành đã bắt đầu diễn ra như thế nào.
Sayadaw: Nhiều người nghĩ rằng khi về già họ sẽ trở nên bệnh tật hơn. Điều đó không đúng, ít nhất là về mặt tinh thần. Thực ra với nhiều năm kinh nghiệm, miễn là chúng ta không bị mắc kẹt vào quan điểm của mình, tâm trí của một người khi về già thậm chí còn có sẵn nhiều trí tuệ hơn nhờ có nhiều năm kinh nghiệm.
◉ BUÔNG BỎ LÀ VIỆC CỦA TRÍ TUỆ, KHÔNG PHẢI CỦA BẠN
Tôi nói về việc đưa vào chánh kiến để giúp tâm trí dễ chấp nhận hơn. Nhưng thường thì tâm không thể chấp nhận được, tâm vẫn bị đồng hoá và lúc đó điều chúng ta làm là nhận ra điều đó; nhận ra rằng tâm không chấp nhận. Nhận biết rằng tâm được đồng hoá; và điều đó không sao cả vì đó là điều đang diễn ra ở hiện tại. Nếu chúng ta không chấp nhận thì chúng ta không chấp nhận; Vậy là tốt rồi.
Khi tâm có nhiều trí tuệ hơn thì nó sẽ thành thật và giản dị hơn. Buông bỏ những suy nghĩ và tâm bất thiện không phải là trách nhiệm của bạn. Việc chúng có bỏ đi hay không không phải là trách nhiệm của bạn. Đó là công việc của trí tuệ. Chỉ cần chánh niệm được chúng; chỉ cần hay biết chúng. Chỉ cần hay biết chuyện gì đang xảy ra như nó đang là.
◉ TRUNG THỰC VỚI KINH NGHIỆM
Chúng ta không thể cố gắng buông bỏ. Việc buông bỏ không xảy ra chỉ vì chúng ta muốn điều đó, nhưng điều chúng ta có thể biết là việc buông bỏ không xảy ra. Đây là sự thật về những gì đang xảy ra trong thời điểm này.
Bạn biết rằng sự thèm muốn đang diễn ra; vì vậy hãy trân trọng điều đó – nhận diện rằng bạn biết trải nghiệm trung thực của mình. Chúng ta chỉ cần biết rằng đây là kinh nghiệm của chúng ta: thấy tâm tạo ra mùi, vị hay ham muốn cho chúng ta.
Buông bỏ là việc làm của trí tuệ. Khi trí tuệ đi vào và hiểu biết, sự buông bỏ xảy ra. Ngay bây giờ chúng ta chỉ đang thừa nhận những gì đang xảy ra như nó vốn có.
Nếu tâm không buông bỏ thì được thôi, ok, tâm không buông bỏ; miễn là bạn tiếp tục nhận biết được trải nghiệm ở thời điểm hiện tại. Nếu bạn đang muốn buông bỏ một cách tồi tệ thì đó lại là một điều khác mà bạn biết, đúng không? Nhận biết tâm thèm muốn buông bỏ đó.
Có thể có một chút hiểu biết rằng bản thân sự thèm muốn là không đáng mong muốn, nhưng vẫn chưa có đủ trí tuệ để loại bỏ sự thèm muốn đó; vì vậy, chúng ta gần như đang rơi vào tình thế khó khăn, nhưng bạn chỉ cần tiếp tục nhận ra điều đó.
◉ Ý NGHĨA CỦA SỰ CHẤP NHẬN
Câu hỏi đặt ra là: có một sự khác biệt rất tinh tế giữa việc trau dồi những phẩm chất tốt đẹp của tâm và việc cho phép những gì đang diễn ra ở đó – cho phép những gì đang được trải nghiệm ở đó và không cố gắng thay đổi nó. Cầu nối nhỏ giữa hai điều này là từ chấp nhận, từ này có thể bị hiểu nhầm.
Chúng ta thường nghĩ rằng chấp nhận điều gì đó có nghĩa là đầu hàng nó. Nếu có sự tức giận trong tâm, “Ồ, tôi chấp nhận điều đó nên hãy để tâm tôi tức giận.” Nhưng nó không phải là như vậy.
Có một mức độ nào đó mà bạn không thể không cuốn theo nó, bởi vì nó có đà quán tính và bạn không thể dừng nó lại. Nhưng điều bạn làm ở thời điểm hiện tại là không tiếp thêm nhiên liệu cho nó. Bạn chấp nhận rằng đây là điều đang xảy ra, nhưng sau đó bạn sẽ làm những gì bạn cần làm, với chánh niệm, bạn sẽ nhận thức được.
Bạn không cho nó ăn, bạn không suy nghĩ nhiều hơn về điều đang khiến bạn tức giận. Bạn không làm cho mình tức giận hơn; bạn đang cố gắng trở nên nhận biết, từng khoảnh khắc. Bạn không đang cố gắng tỏ ra tức giận mà đang cố gắng nhận biết. Vì vậy điều đó phải trở nên rất có ý thức, chánh niệm đó đang hoạt động. Đó là phẩm chất tốt đẹp mà bạn đang trau dồi. Vì vậy, bạn đang trau dồi chánh niệm, không còn tức giận nữa, mặc dù sự tức giận sẽ có đà của nó. Đừng để nó ăn thịt bạn.
Khi chúng ta nói “chấp nhận những gì đang xảy ra”, nghĩa là bạn không cần phải nói với chính mình rằng “Tôi không nên tức giận, tôi không nên tức giận”. Chấp nhận là, “Ồ, có sự tức giận,” và sau đó là chánh niệm, và chánh niệm là nơi bạn đặt năng lượng của mình vào. Bạn dồn tất cả năng lượng của mình vào chánh niệm. Chỉ có chánh niệm, chánh niệm, chánh niệm.
Sayadaw U Tejaniya
Sammaditthi.com dịch, biên tập || núi Dinh – BRVT, mùa mưa 2024