◉ NGỪNG SUY NGHĨ
Bất cứ khi nào bạn gặp khó khăn – khi bạn bị sa lầy như cát lún, dường như không thể thoát ra được – lúc đó hãy ngừng suy nghĩ. Đó là lúc bạn phải ngừng suy nghĩ (chuyển sang một đối tượng trung lập như hơi thở hoặc cảm giác trên cơ thể ) và làm dịu tâm vì bất kỳ suy nghĩ nào với tâm bị kích động đều vô ích. Nó sẽ chỉ khiến bạn càng lúc càng gặp rắc rối nhiều hơn; và càng chìm sâu hơn vào khó khăn đó. Khi trái tim và tâm cảm thấy bình yên hơn, bạn suy nghĩ về điều đó, tâm sẽ lý trí hơn, hợp lý hơn, dễ tha thứ và dịu dàng hơn.
◉ THAM ÁI
Thiền sinh: Rất khó để buông bỏ tham ái mặc dù con thấy nó là một trở ngại cho việc tu tập.
Sayadaw: Lý tưởng nhất là tâm thiền phải thanh tịnh, không có tham ái và sân – nhưng đó chỉ là lý thuyết. Trong thực tế, điều đó lúc đầu là không thể; chúng ta sẽ có tham ái và chúng ta sẽ có sân. Và nếu chúng ta có chút thực hành thì đó là khi chúng ta nhận biết được sự tham ái và chán ghét đang hiện diện. Bạn thấy tham ái, bạn nhận ra rằng tham ái là một trở ngại và đó là điều chúng ta nên học.
Và nếu tâm luôn nhìn thấy điều này – tham ái xuất hiện và cách tham ái ảnh hưởng đến tâm chúng ta, cách thức hoạt động của tham ái trong quá trình đó – thì tâm sẽ hiểu rằng tham ái không có ích lợi gì. Khi tâm hiểu rằng tham ái là vô ích, tham ái sẽ biến mất. Nhưng cho đến lúc đó chúng ta không thể thoát khỏi tham ái một cách trí tuệ. Bạn chỉ có thể biết quá trình cho đến khi sự hiểu biết chạm tới tâm trí.
◉ THAM VÀ SÂN LÀ CON LẮC TÂM
Tâm giống như một con lắc. Một bên là tham và một bên là sân. Tâm hướng đến tham bao nhiêu thì nó sẽ chuyển hướng đến sân bấy nhiêu. Đó là lý do tại sao tâm không bao giờ bình yên; nó luôn luôn đung đưa. Nó có thể ngừng dao động đến mức nào thì tâm sẽ cảm nhận được bình yên đến mức đó.
Khi hành thiền, chúng ta nên cố gắng không chạy theo tâm tham và sân của mình. Khi có phiền não, trí tuệ khó sinh khởi vì chúng ta không thể quan sát được đối tượng dưới ánh sáng trung tính.
◉ THAM ÁI LÀ NGUYÊN NHÂN CỦA NỖ LỰC QUÁ MỨC
Đừng sử dụng quá nhiều nỗ lực. Vì tham, sân và si nên bạn phải nỗ lực rất nhiều. Bạn cần kiểm tra xem bạn sử dụng bao nhiêu năng lượng để chánh niệm. Ngoài ra, vì bạn cần tu tập cả ngày, nếu bạn sử dụng quá nhiều nỗ lực, bạn không thể duy trì chánh niệm liên tục thậm chí sau một giờ, chứ đừng nói tới cả ngày.
Chìa khóa của thiền chánh niệm là nhận biết liên tục vì nó phát triển nhận biết một cách tự nhiên. Chúng ta cần năng lượng tự nhiên này; chúng ta không phải lúc nào cũng sử dụng năng lượng cá nhân. Lúc đầu, chúng ta bắt đầu bằng nỗ lực cá nhân để chánh niệm. Nhưng sau này khi chánh niệm đã có đà và trở thành thói quen thì lúc đó nỗ lực tự nhiên ngày càng tăng lên.
Nếu bạn không nhận thức được nỗ lực tự nhiên này, bạn sẽ sử dụng quá nhiều nỗ lực cá nhân. Khi đó, thiền sẽ không tiến bộ vì ý tưởng về “bản ngã” luôn hiện hữu. “Tôi đang hành thiền; Tôi đang hành thiền.” Khi chánh niệm trở nên tự nhiên, bạn không cần phải dùng sức để chánh niệm. Lúc đó tự nhiên đang hành thiền; bạn không hành thiền và ý tưởng về “cái tôi” giảm đi.
Thiền là anatta, vô ngã. Không ai hành thiền vì tự nhiên đang hành thiền. Lúc đó ý tưởng vô ngã rất mạnh mẽ. Khi đó sự hiểu biết của bạn sẽ tăng lên. Vì vậy, đà quán tính tự nhiên là rất quan trọng. Nếu bạn luôn luôn sử dụng nhiều năng lượng, ý tưởng về bản thân sẽ không giảm đi. “Tôi đang hành thiền, tôi đang thực hành” thì thái độ đúng/ý tưởng đúng không có mặt.
Sayadaw U Tejaniya
Sammaditthi.com dịch, biên tập || núi Dinh – BRVT, mùa mưa 2024