◉ HIỂU KHÁI NIỆM VÀ THỰC TẠI

Chúng ta chỉ có thể nghĩ về cái chân, chúng ta không thể trực tiếp kinh nghiệm cái chân. Thực ra bạn không thể biết được chân. Chúng ta có thể biết cảm giác ở chân, nhưng cái chân là một hình dạng mà chúng ta phải nghĩ đến. Chúng ta không thể trực tiếp kinh nghiệm chân, nhưng chúng ta có thể kinh nghiệm các cảm giác.

Có một thiền sinh. Khi đang bước đi, chánh niệm của anh ấy trở nên rất tốt. Anh ấy đã quan sát những cảm giác ở chân. Và đột nhiên cảm giác đó hiện lên trước mặt anh ấy. Nhưng thiền sinh đó nghĩ rằng điều đó là sai; anh ấy chuyển sự chú ý của mình trở lại nơi anh ấy nghĩ nó phải ở đó và tiếp tục chánh niệm. Nhưng vì chánh niệm rất mạnh mẽ và cảm giác như nó ở ngay trước tâm nên cảm giác đó quay trở lại trước mặt anh ấy. 

Khi anh ta đến trình pháp với thầy, thầy nói rằng có thể anh ta chỉ nghĩ đến vị trí của chân, nhưng cảm giác chỉ được biết đến bởi tâm và đó là những gì anh ta đã trải qua, liệu chúng ta có biết cảm giác ở mũi, ở chân, hay ở bất cứ đâu hay không; nhưng kinh nghiệm chúng ta đang trải qua chỉ là cảm giác, chúng ta không biết mũi hay chân.

Rất nhiều thiền sinh bị sốc khi hình tướng biến mất. Họ cho rằng cơ thể đã biến mất. Họ không nhận ra rằng tâm đang suy nghĩ hay không suy nghĩ về hình tướng. Tâm trí không chú ý đến hình tướng mà chúng ta nhớ là cơ thể, đó là lý do tại sao nó có cảm giác như cơ thể đang biến mất nhưng tất nhiên là nó vẫn ở đó.

Cả khái niệm và thực tại đều phải được hiểu rõ chúng là gì; chúng ta không cố gắng loại bỏ bất cứ điều gì. Khi học cách quan sát tâm, chúng ta thực sự có thể quan sát tưởng đang thực hiện công việc của nó. Tưởng là thứ đang thực hiện công việc hình ảnh, ghi nhớ các hình dạng giống như thế nào, đặt tên cho sự vật, đưa ra các quy ước. Đó là sanna, tưởng. Và chúng ta thực sự có thể quan sát nó thực hiện công việc của mình và hiểu rằng đây là công việc của việc khái niệm hóa.

Với sự hiểu biết nhiều hơn về điều đó theo thời gian, khi chúng ta biết được hoạt động của tâm trí, chúng ta bắt đầu hiểu rằng trí tuệ đang thực hiện công việc hiểu biết thực tại và trí tuệ cũng hiểu rằng nhận thức đang thực hiện công việc khái niệm hóa và sống trong thế giới này.

Ví dụ, khi chúng ta nghe một âm thanh, việc biết đó là âm thanh gì, xác định âm thanh đó và nó đến từ đâu đều được thực hiện bằng tưởng. Hiểu rằng đây là âm thanh và đây là cái nghe là trí tuệ, là bản chất. Và hiểu được cả khái niệm và thực tại cũng là trí tuệ. Các khái niệm là cần thiết để chúng ta hoạt động trong cuộc sống hàng ngày. Nó có vị trí của nó; bạn chỉ cần biết đó là những gì đang xảy ra.

Khi chúng ta đi bộ, tâm chúng ta hoàn toàn khái niệm hoá khoảng cách, độ sâu và độ cao của các bước chúng ta cần thực hiện để tiếp tục bước đi mà không bị ngã. Vì vậy, chúng ta sẽ không thể hoạt động nếu không khái niệm hóa.

Vì vậy, bạn đang hiểu rõ hơn về khái niệm là gì và thực tại là gì. Bởi vì bạn đang điều chỉnh nhiều hơn với thực tại, bạn có thể thấy sự khác biệt giữa thực tại là gì (vì bạn đang trải nghiệm nó một cách trực tiếp) và khái niệm là gì (điều bạn chỉ có thể nghĩ về). Và không phải là chúng ta loại bỏ các khái niệm. Khi chúng ta hiểu thực tại hơn, chúng ta cùng tồn tại với các khái niệm bởi vì đó là cách thế giới này được tạo ra, biết rõ rằng đây là khái niệm và đây là thực tại.

Ví dụ, bạn không thể ăn thịt gà hay chuối vì thịt gà và chuối là những khái niệm. Bạn chỉ có thể nghĩ về chúng, nhưng bạn không thể trải nghiệm chúng. Bạn không thể biết con gà hay quả chuối; bạn chỉ có thể trải nghiệm hương vị của chúng.

Việc hiểu các khái niệm và thực tại mang lại cho chúng ta cái nhìn sâu sắc về cái đau và sự đau khổ – sự tách biệt về hai quá trình của: cảm giác cơ thể, cảm giác tinh thần và sự đồng hoá (ý tưởng về ‘bản thân’). Cảm giác và cảm xúc là thực tại (các sự việc có điều kiện) trong khi ý tưởng về bản thân là một khái niệm (giống như con gà hay quả chuối). Vì vậy, hãy kiểm tra lại khi tâm nói: Chân tôi đau!

◉ THAY ĐỔI TƯ THẾ KHI TÂM CĂNG CĂNG

Tâm có liên quan đến tư thế của chúng ta. Một số thiền sinh rất căng thẳng; vì vậy, họ cần thư giãn cơ thể. Nếu họ tựa lưng hoặc nằm xuống trong lúc thiền thì cơ thể sẽ thư giãn. Đi và đứng khiến tâm căng thẳng hơn; ngồi thư giãn hơn và tựa lưng lại càng thư giãn. Và nếu bạn nằm xuống, thư giãn đến mức các thiền sinh thường buồn ngủ.

Nếu bạn biết rằng trạng thái tâm và cơ thể có liên quan với nhau thì bạn biết cách sử dụng cơ thể để làm dịu tâm bằng cách thay đổi tư thế. Vì vậy, đôi khi chúng ta không thể thay đổi tâm và không thể quán sát tâm mình, thì chúng ta thay đổi đối tượng, thay đổi tư thế để làm tâm tĩnh lặng.

Tương tự như vậy, chúng ta có thể xem việc thực hành thiền chỉ (samatha) như việc thay đổi đối tượng.

◉ BẢN CHẤT CỦA TRÍ TUỆ

Trí tuệ luôn biết những gì đang xảy ra một cách rõ ràng và chi tiết. Đây là bản chất của trí tuệ. Bản chất trí tuệ có nghĩa là tâm hiểu được điều gì tốt, điều gì xấu; điều gì đúng, điều gì sai; cái gì là nguyên nhân và kết quả là gì.

Trí tuệ luôn biết điều gì nên hay không, cần hay không, cần thiết hay không, phù hợp hay không. Trí tuệ không bao giờ dính dáng tới đối tượng; nó được thư giãn và lùi lại. Phiền não luôn gắn liền với đối tượng.

Bản chất của trí tuệ biết từ nhiều góc độ khác nhau – một khi nó hiểu được nguyên nhân, nó đã hiểu được kết quả. Nếu tâm chỉ hiểu một chiều thì trí tuệ còn yếu kém. Ví dụ, nếu bạn hiểu rằng nó màu trắng thì bạn đã biết tại sao nó không phải là màu đen.

◉ SỰ THAY ĐỔI THỰC SỰ SẼ XẢY RA NHƯ THẾ NÀO?

Thiền sinh: Đôi khi tôi nghĩ rằng tôi hiểu được một chút, và những thay đổi xảy ra một chút trong cuộc sống thực tế nhưng sau đó tâm trí lại bị cuốn vào khuôn mẫu thói quen cũ – tức giận, sợ hãi và tất cả những điều đó. Làm thế nào cái nhìn sâu sắc có thể dẫn đến những thay đổi thực sự? 

Sayadaw: Bởi vì không tu tập đủ nên kết quả là tâm không đủ khéo léo; không có đủ trí tuệ.

Chúng ta quan sát nỗi sợ hãi hoặc bất kỳ cảm xúc nào khác để khi nó lắng xuống, nó giống như cánh cổng, nơi mà trí tuệ có thể sinh khởi; nó có thể sinh khởi hoặc không, nhưng đó là lúc tuệ giác có nhiều khả năng xuất hiện nhất.

Vì vậy, hãy xem và học hỏi. Mỗi ngày bạn cần học được điều gì đó từ nỗi sợ hãi, tức giận và lo lắng của mình. Khi đó sự hiểu biết của bạn sẽ ngày càng mạnh mẽ hơn./.

Sayadaw U Tejaniya
Sammaditthi.com dịch, biên tập || núi Dinh – BRVT, mùa mưa 2024