Hãy kiểm tra tâm bạn, tâm đang hay biết cái gì? Một cách tự nhiên, tâm biết đối tượng. Khi bạn chánh niệm, khi bạn nhận biết, bạn có thể thấy quá trình này đang diễn ra. Đối tượng và tâm, tâm và đối tượng; chúng luôn luôn xảy ra ở cửa giác quan trong mọi lúc. Nếu bạn chánh niệm, bạn có thể thấy quá trình này, bạn có thể biết rằng chúng đang diễn ra.
Đừng quên công việc của một thiền sinh, trách nhiệm của một thiền sinh chỉ có 3 điều. Bất cứ điều gì xảy ra, bạn phải có chánh kiến – chánh kiến có nghĩa là bất cứ điều gì xảy ra, bạn phải suy nghĩ rằng chúng có bản chất tự nhiên.
Quá trình thấy là tự nhiên, cái thấy đang diễn ra. Việc nghe đang diễn ra. Tiến trình thấy, tiến trình nghe; đây là một quá trình Chúng đang diễn ra theo cách của chúng, nguyên nhân và kết quả của chúng. Tiến trình nhân quả chỉ là bản chất tự nhiên.
Không có âm thanh, bạn không thể nghe được. Vì có tâm nên chúng ta mới biết âm thanh. Đây là các điều kiện. Nhãn thức, nhĩ thức đang diễn ra là do các nhân duyên. Phải có đối tượng, ánh sáng, sự chú ý và mắt cũng phải tốt; có bốn nhân này đang diễn ra, do có bốn nhân này nên nhãn thức mới sinh khởi.
Đó là các điều kiện. Quá trình thấy đang diễn ra; quá trình nghe đang diễn ra. Nếu một trong bốn nhân này không xảy ra thì nhãn thức và nhĩ thức không thể xảy ra. Đó là quá trình nhân và quả.
Khi nghe và thấy, chúng ta cho rằng cái nghe là tôi và cái thấy là tôi. Chúng tôi tin rằng đó là tôi. Đây là quan điểm sai lầm, tà kiến. Thực ra đó là các nhân duyên – chỉ là quá trình thấy đang diễn ra và quá trình nghe đang diễn ra. Bạn nên nghĩ rằng đó là bản chất tự nhiên; vì vậy, bạn phải có chánh kiến.
Mọi thứ đều là kinh nghiệm hay đối tượng, không có ai ở đó cả. Nó không mang tính cá nhân. Bởi vì chúng ta nghĩ đó là “tôi” và coi những gì vô ngã là cá nhân, thì phiền não có thể xuất hiện – thích và ghét, sợ hãi, lo lắng, buồn rầu – do khái niệm hay tà kiến. Vì vậy, bạn phải có chánh kiến. Đó mới là sự hiểu biết.
Trí tuệ phải có mặt rồi theo sau là chánh niệm, trước tiên là chánh kiến, thứ hai là chánh niệm và thứ ba là tinh tấn. Chánh tinh tấn là duy trì chánh niệm liên tục từ giây phút này đến giây phút khác. Đừng bỏ cuộc. Bạn làm đi làm lại; làm lại, làm lại và làm lại; bạn cố gắng duy trì chánh niệm trong từng khoảnh khắc. Đó là chánh tinh tấn.
Bạn phải chánh niệm liên tục. Nếu bạn không chánh niệm liên tục thì phiền não sẽ xen vào và phẩm chất tâm tốt không thể lấy được đà quán tính. Bản chất của tâm là xảy ra và biến mất, sinh khởi và diệt đi. Nếu bạn duy trì tâm thiện lặp đi lặp lại từ khoảnh khắc này đến khoảnh khắc khác thì phẩm chất của tâm sẽ ngày càng tốt hơn. Tương tự đối với các tâm xấu. Tâm đang sinh lên và diệt đi. Nhưng tâm đầu tiên mang đến năng lượng/chất lượng cho tâm kế tiếp; vì vậy, nếu bạn để cho tâm thứ nhất ảnh hưởng đến tâm thứ hai, tâm thứ ba, thì tâm tiếp theo sẽ có sức mạnh hơn, trở nên mạnh mẽ và mạnh mẽ hơn. Chúng tôi gọi đây là ba-la-mật (parami).
Tâm đang sinh lên và diệt đi. Dù cho là tâm thiện hay tâm bất thiện, nếu chúng xảy ra lặp đi lặp lại, phẩm chất của chúng sẽ ngày càng mạnh mẽ hơn. Vì thế bạn cần phải thực hành liên tục. Hãy để cho sự chánh niệm, định tâm và trí tuệ sinh khởi liên tục và liên tục hơn nữa.
Vì vậy có 3 công việc của thiền sinh:
-
Đầu tiên phải có chánh kiến, tức là đừng quên suy nghĩ rằng mọi thứ đều có bản chất tự nhiên.
-
Thứ hai, bạn cần có chánh niệm trong khoảnh khắc hiện tại..
-
Thứ ba, duy trì liên tục chánh niệm đó từng giây phút.
Để có chánh kiến, bạn phải có hiểu biết/trí tuệ. Có 3 loại trí tuệ:
- Đầu tiên, chúng ta phải có kiến thức đúng, thông tin đúng. Kiến thức là sức mạnh bởi vì nó là một dạng của hiểu biết. Nhờ có kiến thức nên chúng ta mới có thông tin đúng, và có thể suy nghĩ theo cách đúng đắn.
- Thứ hai là trí thông minh. Mọi người đều có trí thông minh bẩm sinh. Chúng ta có thể dùng trí thông minh của mình để tư duy xem điều gì là đúng, điều gì là sai; cái gì là tốt, cái gì là sai. Đôi khi, chúng ta phải vận dụng trí thông minh của mình để nghĩ cách làm tốt hơn. Đó là trí thông minh của chính chúng ta.
- Thứ ba là trí tuệ trực giác. Trí tuệ trực giác là kết quả – khi các nguyên nhân đầy đủ, trí tuệ trực giác sinh khởi. Khi kinh nghiệm đầy đủ thì tuệ giác có thể xuất hiện.
Ba loại trí tuệ này, trí tuệ thứ nhất và thứ hai chúng ta có thể áp dụng trong khi thực hành. Chúng ta lấy thông tin và sử dụng trí thông minh của mình để nghĩ cách áp dụng, cách thức thực hành, cách làm. Hiểu được cách thực hành cũng đã là trí tuệ. Nếu bạn không biết cách thực hành đúng đắn thì tuệ giác không thể phát sinh, hiểu biết sâu sắc hơn không thể sinh khởi.
Vì vậy khi thực hành bạn phải có hiểu biết đúng đắn. Nếu bạn thực hành đúng cách không ngừng nghỉ thì trí tuệ có thể tăng trưởng từng chút một. Dần dần trình độ hiểu biết của bạn sẽ ngày càng rộng lớn hơn.
Khi tu tập bạn phải có chánh niệm, định lực, tinh tấn, đức tin và trí tuệ. Ngoài ra, ngũ căn này phải phối hợp với nhau một cách cân bằng. Khi đó trí tuệ có thể sinh khởi. Trong tu tập cũng phải có trí tuệ. Phải có sự quan tâm làm thế nào để suy nghĩ đúng cách. Đó là một loại trí tuệ. Biết, hiểu cách tu tập cũng là một mức độ của hiểu biết. Cách thực hành, cách làm, cách nói; hiểu được những điều này cũng là trí tuệ.
Sự hiểu biết có nhiều cấp độ. Bạn có thể hiểu đó là gì. Bạn có thể hiểu mọi chuyện đang diễn ra như thế nào. Theo nhiều cách khác nhau. Vì vậy, bạn phải thực hành với trí tuệ. Tuệ giác cũng phát sinh cùng với trí tuệ. Để thấy rõ chi tiết của mọi quá trình, bạn phải có trí tuệ.
Những người thông minh khi nhìn thấy tiến trình của tâm, họ có thể dễ dàng hiểu được vô ngã. Chẳng có ai ở đó cả, chỉ có tiến trình nhân quả.
Bất cứ tâm nào sanh lên rồi cũng diệt đi. Bất cứ tâm nào cũng không thể tồn tại lâu được. Nhận biết, sau khi biết và diệt đi. Mới và mới. Tâm biết bao giờ cũng mới. Đối tượng và tâm cùng sinh khởi, một kinh nghiệm mới, một tâm mới. Không bao giờ có một cái cũ. Cái cũ không tồn tại.
Nếu bạn nghĩ cái cũ, đó là một khái niệm. Bản chất hiện thực luôn mới mẻ. Sự sinh và diệt mới, sinh và diệt mới. Bởi vì các quá trình thân và tâm đang diễn ra quá nhanh nên chúng ta nghĩ rằng đó là một và là cá nhân. Khi bạn nhìn thấy tiến trình tâm, chúng có chức năng khác nhau, tính chất khác nhau, công việc khác nhau. Rất nhiều tâm, chúng làm công việc của chúng. Tâm biết biết đối tượng, thọ cảm nhận đối tượng, tưởng đánh dấu đối tượng, hành là muốn điều gì đó xảy ra, nó rất rộng lớn.
Đó là lý do tại sao khi tu tập chúng ta phải suy nghĩ. Chúng ta sử dụng suy nghĩ của mình để hỗ trợ chánh niệm. Chúng ta không nên nghĩ về bản chất phiền não, chúng ta nên nghĩ về bản chất trí tuệ, chúng ta không nên nghĩ về các kinh nghiệm mà nên nghĩ về tâm thiền. Nhờ suy nghĩ này mà chánh niệm ngày càng tốt hơn.
Suy nghĩ khôn khéo hỗ trợ công việc chánh niệm. Chánh niệm trở nên tỉnh táo và cảnh giác, nó có sự quan tâm và rõ ràng hơn. Điều này xảy ra liên tục. Chúng ta không quan sát hay chánh niệm một cách mù quáng. Chúng ta chánh niệm một cách thông minh, chánh niệm một cách sáng suốt. Trí tuệ phải ra lệnh ở đằng sau chánh niệm, trí tuệ thúc đẩy chánh niệm. Bản chất trí tuệ là luôn luôn kiểm tra.
Pháp có nghĩa là quy luật tự nhiên. Chúng ta gọi quy luật tự nhiên là Pháp. Nếu chúng ta hiểu tự nhiên như nó vốn là, chúng ta hiểu Pháp. Cách chúng ta thực hành là Dhammanupassana. Đối tượng trở thành Pháp hay bản chất tự nhiên. Đối tượng vật chất hay đối tượng tinh thần trở nên tự nhiên. Chúng ta gọi là thực hành quán pháp Dhammanupassana.
Quán tâm Cittanupassana và quán pháp Dharmanupassana rất gần gũi với nhau. Sắc cũng pháp, danh cũng pháp. Bởi vì pháp mà chúng ta có thể thấy chúng là vô ngã. Không có ai ở đó cả. Nói cách khác: pháp là đúng, phi pháp (adhamma) là sai. Pháp và phi pháp: đúng và sai hay thiện và bất thiện.
Chúng ta đang trau dồi những phẩm chất tốt đẹp của tâm, đó là dhamma. Nếu chúng ta thực hành với phiền não, điều này gọi là adhamma. Khi bản chất tự nhiên đang diễn ra, chúng ta gọi nó là dhamma. Nếu quá nỗ lực để kiểm soát trải nghiệm thì đây không phải là pháp. Đó là adhamma. Chúng ta cố gắng thay đổi, chúng ta cố gắng kiểm soát quy luật tự nhiên, thì đó là adhamma.
Vì phiền não nên chúng ta phán xét và kiểm soát. Nếu phiền não thúc đẩy thì đó là adhamma. Nếu tâm thiện thúc đẩy thì đó gọi là dhamma. Nhưng thực ra phiền não cũng là tự nhiên. Khi chúng ta nghĩ rằng phiền não cũng là tự nhiên thì đó là dhamma. Tâm thiện và tâm bất thiện đều là pháp – pháp thiện và pháp bất thiện. Kusala cũng là dhamma. Akusala cũng là dhamma. Như vậy dhamma trở thành quy luật tự nhiên.
Vì vậy, bất cứ điều gì bạn làm trong hoạt động hàng ngày, hãy chánh niệm. Bạn phải nhận ra những gì bạn đang làm – tư thế, hành động, cảm xúc, ý định và chánh niệm. Kiểm tra từng chi tiết nhiều nhất có thể – cố gắng nhận biết từng chuyển động, từng suy nghĩ, từng cảm giác. Mỗi khi bạn kiểm tra suy nghĩ của mình, không có ai ở đó cả, chỉ có các hình ảnh, điều đó không quan trọng. Chẳng có gì cả, chỉ là hình ảnh xuất hiện trong tâm mà thôi. Chúng ta phải hiểu tưởng tượng chỉ là tưởng tượng. Khi đó, phiền não không thể sinh khởi.
Nếu bạn nghĩ hình ảnh là cá nhân, là ai hay cái gì, thì phiền não có thể sinh khởi. Tham lam, sân hận, sợ hãi, lo lắng – bất cứ phiền não nào cũng có thể khởi lên. Vì vậy, bạn hãy quan sát những suy nghĩ của mình. Có rất nhiều trí tưởng tượng hoặc ký ức xuất hiện – ai đó, người nào đó. Đây là sự tưởng tượng – chỉ là sự tưởng tượng giống như làn khói sinh ra và tan đi, không có gì cả. Nhưng nếu bạn nghĩ đó là chuyện cá nhân thì sẽ có vô số đau khổ xảy đến.
Mọi phiền não đều chú ý tới khái niệm. Tưởng tượng là một khái niệm. Mọi đối tượng của phiền não đều là khái niệm. Đối tượng của trí tuệ đều là thực tại, bản chất chân đế. Chúng ta phải biết suy nghĩ chỉ là suy nghĩ. Cảm xúc chỉ là cảm xúc. Nếu bạn cho rằng cảm xúc là cá nhân thì nhiều cảm xúc khác sẽ nảy sinh. Có thể do duyên quá khứ mà cảm xúc nảy sinh. Nhưng khi bạn có chánh kiến, trí tưởng tượng này không thể áp đảo bạn được. Nó giảm dần và dừng lại.
Nghiệp là hành động – có hai loại hành động. Một là nghiệp quá khứ, chúng ta gọi là vipaka. Mọi sự xảy ra trong hiện tại đều do vipaka, kết quả của duyên quá khứ.
Nghiệp quá khứ và nghiệp hiện tại, cái nào quan trọng hơn? Chúng ta không thể quay lại quá khứ; quá khứ đã xong rồi. Vì thế chúng ta phải chấp nhận quả của nghiệp quá khứ. Chúng ta không có lựa chọn, chúng ta không thể thay đổi nó. Nên để cho nó như vậy. Bởi vì bạn quá dính mắc với quá khứ nên bạn không thể đạt được điều mình mong muốn. Vì vậy, bạn đau khổ.
Đau khổ là cảm xúc. Bạn không thể tránh được. Bạn có thể thay đổi nghiệp hiện tại. Đây là ý nghiệp manokamma, hành động của tâm. Nếu tâm hành động ở hiện tại với trí tuệ, có chánh kiến thì chúng ta có thể giảm bớt khổ đau.
Suy nghĩ chỉ là suy nghĩ, cảm giác chỉ là cảm giác. Không có ai ở đó cả. Vì hiểu biết, vì chánh tư duy mà đau khổ trở thành đối tượng. Không có cá nhân ai đau khổ. Khi cảm giác trở thành đối tượng, chúng ta có thể quan sát một cách chánh niệm và nghiệp hiện tại chính là chánh niệm, định tâm và trí tuệ đi cùng nhau, khi đó đau khổ sẽ được giải trừ dần dần.
Vì thế chúng ta có thể làm nghiệp hiện tại ngay bây giờ. Chúng ta có thể suy nghĩ. Suy nghĩ cũng là ý nghiệp (manokamma). Nhờ suy nghĩ đúng đắn, chúng ta có thể ngăn chặn phiền não sinh khởi hoặc chấm dứt nó. Phiền não không thể lấn át chúng ta. Chúng ta có nghĩa là toàn bộ tâm trí. Nếu bạn suy nghĩ sai ở thời điểm hiện tại, suy nghĩ theo cách cá nhân, con người, thì quả xấu sẽ tăng gấp đôi. Quả của nghiệp quá khứ và nghiệp hiện tại cộng thêm cùng nhau nên đau khổ gia tăng.
Nếu nghiệp hiện tại đang suy nghĩ đúng đắn thì quá trình đau khổ sẽ dừng lại hoặc có thể giảm bớt. Vì thế nghiệp hiện tại là quan trọng. Suy nghĩ cũng tạo ra nghiệp. Nghĩ đúng, nghĩ sai. Nếu bạn không có trí tuệ hay chánh kiến ở thời điểm hiện tại, bạn không thể thay đổi được tiến trình đau khổ.
Cảm giác đau khổ, vậy thì sao? Nếu chúng ta không chạy theo câu chuyện liên tục thì đau khổ không thể phát triển được. Nếu bạn đang nghĩ về câu chuyện và chú ý quá nhiều đến khái niệm thì sự đau khổ sẽ tăng lên. Cảm xúc tăng lên và bạn càng đau khổ hơn. Nếu muốn giảm bớt khổ đau, hãy suy nghĩ đúng đắn và thực hành chánh niệm thì khổ đau sẽ chấm dứt.
Vậy bạn muốn gì? Bạn muốn nuôi sống sự đau khổ hay bạn muốn tâm hồn bình yên? Đây là sự lựa chọn của bạn.
Bạn chỉ có thể học hỏi từ quá khứ. Bạn không thể làm bất cứ điều gì về quá khứ, chỉ có thể học hỏi từ quá khứ mà thôi. Nếu bạn quá dính mắc với quá khứ, bạn sẽ gặp rất nhiều đau khổ.
Khi biết cách, chúng ta có thể ngăn chặn được nhiều đau khổ hơn. Làm thế nào, nghĩ thế nào? Vì không đủ trí tuệ nên tâm quá dính mắc và là nguyên nhân gây ra đau khổ.
Không có ai ở đó. Vì tham ái, vì sân hận nên mới có đau khổ. Nó thực sự không phải là cá nhân, con người. Cảm xúc, chỉ là cảm xúc thôi. Suy nghĩ, chỉ là suy nghĩ thôi. Chúng đến và đi mọi lúc. Tâm cũng không thể đau khổ suốt được, cũng, không thể lúc nào cũng vui vẻ được, vì chúng thay nhau đến rồi đi.
Quá khứ đã là quá khứ. Hiện tại là hiện tại. Quá khứ đã kết thúc rồi. Cảm xúc quá khứ, cảm giác quá khứ, tâm quá khứ. Bây giờ, chúng không tồn tại; tất cả đã xong. Bây giờ luôn luôn mới – cảm xúc mới, tâm mới, đối tượng mới, cảm giác mới, suy nghĩ mới. Lúc nào nó cũng là một điều mới – mới, mới, mới. Không có cái cũ.
Nếu bạn an trụ trong giây phút hiện tại, hiểu rõ giây phút hiện tại, tâm trí sẽ tự do.
Vì vậy hãy sống với hiện tại. Hãy luôn chánh niệm mọi lúc. Hãy chánh niệm với trí tuệ. Hãy tiếp tục phát triển phẩm chất tốt đẹp của tâm mình từng giây phút một. Đôi khi phiền não có thể sinh khởi do duyên. Hãy để chúng làm công việc của chúng, còn bạn làm công việc của bạn.
Công việc của bạn chỉ có 3 điều: suy nghĩ đúng đắn, chánh niệm và duy trì chánh niệm. Sau đó, bạn có thể thử thẩm tra. Khi tâm trở nên an lạc, chánh niệm tốt và an định, lúc đó bạn có thể khảo sát mọi thứ về trải nghiệm, về tâm, tâm đang hành thiền như thế nào, đang biết trạng thái tâm nào. Bạn muốn biết có bao nhiêu tâm, hãy kiểm tra.
Sau đó sự hứng thú tăng lên. Thiền là một quá trình học tập. Bạn có thể nói thiền là nền giáo dục cao nhất. Chúng ta cố gắng học hỏi từ quy luật tự nhiên – mọi chuyển động, mọi khoảnh khắc, mọi hành động, mọi quá trình. Bạn muốn nhìn rõ ràng và học hỏi một lúc nào đó; bất cứ lúc nào, bất cứ nơi nào chúng ta đều có thể thực hành. Hãy thực hành với sự hứng thú. Thiền này là cho cả cuộc sống, không cần phải vội vàng.
Vì vậy, hãy tiếp tục với việc thực hành của bạn.
(Sayadaw Tejaniya thuyết pháp tại Sasanarakkha Buddhist Sanctuary, Taiping, Perak, Malaysia. Ngày 16-6-2013)