Tham và mong muốn thiện
Nếu trong khi thực hành, bạn bắt đầu cảm thấy căng cứng hay mệt mỏi, nghĩa là tâm tham đã xuất hiện. Nếu ở đó chỉ có mong ước thiện, đó là chanda – thì sẽ có cảm giác tươi mới, tỉnh táo, tự tin, rõ ràng; đó là các cảm giác của tâm thiện. Lúc này bạn cảm thấy rất lợi ích khi thực hành và hạnh phúc. Tất cả đều tích cực, đó là lý do tại sao lại gọi là tâm thiện. Tâm vui thích này làm cho sự liên tục của chánh niệm trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Mong muốn từ tâm tham và mong muốn từ trí tuệ
Khi chúng ta biết điều gì đó là tốt và chúng ta muốn nó thì đó là có trí tuệ. Khi chúng ta không biết điều đó là tốt mà lại thích nó thì đó là si mê và tham lam. Ví dụ, bạn gặp một người lạ và mới nhìn người đó rồi phán đoán: “Tôi thích người này”; thì đó là tâm tham. Bạn không biết tính cách của người đó nhưng đã vội đánh giá anh ta. Nhưng khi chúng ta biết một người và những đức tính tốt của họ; đó là khi chúng ta biết rằng điều gì là tốt.
Nghĩ về Niết Bàn là điều tốt nhưng cố gắng đạt được Niết Bàn cũng là ảo tưởng. Vì vậy, khi chúng ta không thực sự biết về điều gì, thì chúng ta không thể thực sự muốn nó. Chỉ khi biết điều gì đó là tốt thì chúng ta mới toàn tâm toàn ý hướng tới nó. Vì vậy, một trong những trí tuệ đầu tiên chúng ta cần hiểu từ chánh niệm chính là “lợi ích của chánh niệm”.
Ở Miến Điện, những thanh niên đến trung tâm thiền nói rằng khi họ có chánh niệm thì mọi việc họ làm đều trở nên tốt hơn, chất lượng hơn; thậm chí ngay cả khi họ gấp quần áo cũng gọn gàng hơn.
Đối mặt với tham ái
Sayadaw: Nếu tâm tham đang diễn ra, chỉ cần nhận ra tâm tham tốt hơn là thay thế nó bằng một câu tụng niệm. Tâm không thỏa mãn nên mới có tham. Vì vậy, hãy nhận biết tâm tham đó nhưng đừng chạy theo, dần dần nó sẽ thay đổi.
Thiền sinh: Nhưng sự ham muốn và tâm tham đó thật khó chịu.
Sayadaw: Hãy sống với cảm giác khó chịu đó khi có tâm ham muốn. Nếu bạn nhìn thật kỹ tâm ham muốn như thể bạn đang ôm lấy nó, nó sẽ khiến bạn cảm thấy khó chịu đến mức không muốn bị như vậy. Khi đó tâm sẽ buông bỏ ham muốn đó.
Mong muốn kết quả khi thực hành
Một thiền sinh kể lại việc anh ta ngồi quan sát cái đau trong một giờ. Cơn đau đến, tăng rồi giảm và liên tục tăng giảm. Anh ấy nói rằng việc thiền của anh ấy đang đi theo vòng tròn. Anh ta không nhận thấy rằng mình đang thiền trong một giờ, rằng mình đã chánh niệm suốt một giờ.
Đó là sự khác biệt giữa thái độ đúng và thái độ sai. Đó là góc nhìn khác nhau trong cùng một tình huống. Trí tuệ nhìn thấy những gì đang xảy ra, trí tuệ nhìn thấy công việc đang được thực hiện, còn phiền não chỉ đi tìm kiếm kết quả.
Thiền sinh đó ngồi suốt một giờ với hy vọng kết quả là cơn đau sẽ biến mất. Anh ta nghĩ rằng đó là thiền nếu cơn đau biến mất. Nhưng đó là thái độ sai và tà kiến. Khi có thái độ sai và tà kiến, lòng tham không thể đạt được điều nó mong muốn và tâm sẽ thất vọng.
Chỉ khi có chánh kiến và thái độ đúng đắn, anh ta sẽ nhìn nhận từ góc độ rằng công việc đã được thực hiện, chánh niệm vẫn liên tục ở đó. Khi biết rằng đây là đang hành thiền, anh ta sẽ được khích lệ hơn.
Ham muốn thực hành
Thiền sinh nên để ý cẩn thận để không tu sai, tức là liên tục thực hành với nhiều ham muốn – khi đó càng tu càng sa sút.
Thiền bao gồm tất cả các phẩm chất của tâm. Nếu phẩm chất của tâm ngày càng trở nên thiện hơn, thì bạn có thể làm cho nó trở nên tốt hơn bằng bất cứ cách nào, khi đó bạn đang tiến về phía trước. Nếu phẩm chất của tâm ngày càng bất thiện thì bạn sẽ thụt lùi, bất kể nó đạt được bằng cách nào
Khi người ta thực hành sai, nhất là khi họ thực hành liên tục – bạn càng phải rất cẩn thận. Giống như khi thực hành với ham muốn và bạn không thể đạt được điều gì đó, bạn trở nên sân hận, rồi có nhiều ham muốn hơn và bạn sân hận hận hơn, và mọi người cứ thực hành như vậy suốt cả ngày. Nếu họ không nhận ra điều này và tiếp tục cố gắng, họ đang cố gắng với rất nhiều nỗ lực, tâm có thể trở nên cực kỳ sân hận và bất thiện.
Tâm tham giảm khi có chánh niệm
Khi chánh niệm liên tục thì tâm tham giảm đi vì chúng không có cơ hội, không có thời gian để xen vào. Vì tâm mải mê làm việc này nên không có thời gian cho việc khác.
Kinh nghiệm tốt hay xấu
Nếu bạn quan sát với tâm tham, bạn sẽ nghĩ rằng kinh nghiệm đó là tốt; nếu bạn quan sát với tâm sân, bạn sẽ nghĩ rằng nó thật tệ. Nếu không có tham hay sân thì nó sẽ như thế nào?
Chú tâm mạnh mẽ do tham ái
Bất cứ khi nào chúng ta chú tâm, tâm đang sử dụng năng lượng của phiền não; nó cũng mất tỉnh giác. Đó là lý do tại sao chúng ta nên thực hành với sự tỉnh giác nhẹ nhàng nhưng liên tục.
Khi bạn nói rằng bạn tập trung tốt khi tu tập, điều đó có nghĩa là bạn đang tập trung vào đối tượng. Khi thiền, chúng ta không tập trung quá nhiều. Khi bạn tập trung vào thực hành, vào đối tượng, điều đó có nghĩa là có tham ái. Vì tham ái nên sự tập trung mạnh mẽ; và nó đã trở thành một thói quen.
Vì thói quen này mà khi chánh niệm bạn cũng tập trung quá nhiều vào đối tượng. Trong cuộc sống hàng ngày, bạn sẽ mất chánh niệm khi tập trung quá nhiều. Trong khóa tu, chúng ta không tập trung hoặc chú tâm quá nhiều; chỉ cần hay biết, chánh niệm và duy trì cái biết đó lâu dài. Sự liên tục của chánh niệm quan trọng hơn sự tập trung.
Ví dụ, khi bạn chánh niệm về cái nhìn, bạn không thấy đối tượng bên ngoài; bạn nhận biết rằng cái nhìn đang diễn ra (khả năng nhìn đang diễn ra). Nhưng khi bạn tập trung vào những thứ bạn nhìn thấy, bạn bắt đầu nghĩ về chúng và bạn mất đi chánh niệm.
Chú tâm làm giảm suy nghĩ
Thiền sinh: Con nhận thấy tâm suy nghĩ nhiều hơn khi thực hành phương pháp thư giãn, chánh niệm như thế này; Vì trước đây con đã từng luyện tập khả năng tập trung.
Sayadaw: Đây là phương pháp đúng đắn. Chúng ta có thể nhận thấy suy nghĩ nhiều hơn khi chúng ta thoải mái hơn (sử dụng ít năng lượng hơn); chúng ta muốn biết rằng suy nghĩ đang diễn ra. Chúng ta muốn biết suy nghĩ của chúng mình; đó là lý do tại sao chúng ta không tập trung quá nhiều vào đối tượng.
Trước đây vì tập trung nên đầu óc không thể suy nghĩ được. Vì vậy, bạn không thể hay biết được suy nghĩ của mình, bạn không thể chánh niệm được tâm suy nghĩ của mình. Vipassana có nghĩa là hay biết cả quá trình thân và tâm. Bởi vì đây là mục đích của chúng ta – và suy nghĩ là một quá trình của tâm – chúng ta cần thư giãn hơn để nhận biết tâm đang suy nghĩ.
Háo hức thoát khỏi luân hồi
Đừng khuyến khích suy nghĩ như thế này, đó là suy nghĩ tham lam và nghĩ đến kết quả không bao giờ có ích. Trí tuệ chỉ nghĩ đến việc phải làm còn tham ái luôn khao khát kết quả. Bây giờ bạn cần học cách trở nên khéo léo trong thực hành; vậy thì chỉ có tu tập, còn không tu tập thì làm sao chấm dứt được luân hồi samsara ? Không có ích gì khi nghĩ về điều đó.
Bây giờ chưa có kỹ năng trong thực hành nên bạn không thể duy trì nó sau khi bạn trở về từ một khóa tu. Bạn phải khéo léo đến mức bạn không những có thể duy trì mà còn tăng trưởng việc thực hành của mình trong cuộc sống, bạn phải khéo léo đến mức nào. Làm sao?
Ngày qua ngày, nếu chúng ta điều chỉnh thái độ của mình đối với những người chúng ta gặp và những việc chúng ta làm bằng cách quan sát họ bằng chánh kiến - hãy quan sát cảm xúc của chúng ta cho đến khi chúng dịu bớt, hãy nhìn đi nhìn lại điều này ngày này qua ngày khác – chúng ta ngày càng thu thập được nhiều chánh kiến hơn. Sau một thời gian, những việc chúng ta phải làm không còn nữa, những người chúng ta phải gặp cũng không còn là vấn đề nữa phải không? Sẽ không có vấn đề gì nếu chúng ta nhớ siêng năng tu tập trong đời sống hằng ngày.
Sayadaw U Tejaniya
Sammaditthi.com dịch, biên tập || núi Dinh – BRVT, mùa mưa 2024